The Shape of Water (2017) – Filmrecensie

In The Shape of Water geeft regisseur Guillermo del Toro met zijn unieke recept van low fantasy en historische context een bijzondere twist aan het Belle en het Beest-verhaal. Schoonmaakster Elisa (gespeeld door Sally Hawkins) vindt haar grote liefde namelijk in een zogeheten Amfibie-man (Doug Jones), die letterlijk en figuurlijk dezelfde taal als Elisa blijkt te spreken. De film gaat echter verder dan dat. Naast het gedurfde en gemoderniseerde sprookje schetst The Shape of Water namelijk ook de bikkelharde realiteit van een van de meest controversiële tijdperken uit de Amerikaanse geschiedenis. En het is de optelsom van deze twee verhaalelementen die de film van cultregisseur Del Toro zo ontzettend aangrijpend en memorabel maken.

Belle en de Amfibie-man

Del Toro speelt in zijn films graag met opgeschudde versies van historische tijdperken. Zo vertelde hij in het bekroonde Pan’s Labyrinth zijn verhaal van een prinses uit de Onderwereld binnen de context van de Spaanse Burgeroorlog. In The Shape of Water heeft hij ditmaal gekozen voor een vrij representatieve weergave van het Amerika van de jaren ’60. Dit was zonder meer een roerige en genadeloze tijd voor veel Amerikaanse burgers. Van institutioneel racisme en beperkte LGBT+ rechten, tot sociaal-economische ongelijkheid en de oplopende spanningen van de Koude Oorlog. In de film gaat Del Toro deze gevoelige thematiek niet uit de weg, en vertelt hij zijn verhaal voornamelijk vanuit het perspectief van personages uit gemarginaliseerde groepen.

Hoofdpersonage Elisa is bijvoorbeeld een laagopgeleide vrouw die niet kan spreken – en daarmee afwijkt van de ‘gewenste norm’. Onder andere het uitstekende décorontwerp van de film reflecteert haar lage sociaal-economische status in de maatschappij. Weggestopt in een klein, slecht onderhouden appartementje dat zich boven een luide bioscoop bevindt, brengt Elisa haar vrije tijd grotendeels door met haar buurman Giles (Richard Jenkins), een homoseksuele, werkloze kunstenaar. Op de werkvloer trekt ze graag op met haar collega Zelda (Octavia Spencer) – een zwarte en eveneens laagopgeleide schoonmaakster – en raakt ze in contact met de vriendelijke wetenschapper Bob Hoffstetler (Michael Stuhlbarg), een Russische dubbelspion die de opdracht heeft gekregen om de Amfibie-man te ontvoeren naar Rusland.

De banden die deze personages vormen als ‘afdankertjes’ van de maatschappij voelen enorm oprecht en pakkend. Guillermo del Toro, zelf een Mexicaanse vluchteling, weet deze personages met zo veel respect en nuance te presenteren. We zien in de film het ongerechtvaardigde leed dat deze mensen moeten doorstaan, maar Del Toro portretteert ze gelukkig als zo veel meer dan slechts hun geaardheid, huidskleur of manier van communiceren. Allemaal beschikken ze over een uitgesproken persoonlijkheid, hebben ze hun eigen doelen en idealen, en is de een nog aangenamer om te mogen aanschouwen dan de ander. Naast het uitstekende script halen daarbij ook de acteurs echt het beste uit deze personages naar boven. De relatief onbekende Sally Hawkins zet bijvoorbeeld een waanzinnige performance neer als de vredelievende en zorgzame Elisa. Werkelijk alle sleutelspelers in het verhaal leggen consistente en zeer indrukwekkende acteerprestaties op de mat.

De onderliggende thema’s van The Shape of Water

Waar The Shape of Water aan het oppervlak een verhaal van een onmogelijke liefde tussen mens en monster lijkt te vertellen, schuilt op de bodem een verhaal over xenofobie en acceptatie. Het laboratorium waar de film zich grotendeels afspeelt – en waar de Amfibie-man gevangen wordt gehouden – speelt hierin een cruciale rol. Dit lab is in handen van Amerikaanse machthebbers, en het décorontwerp illustreert op zeer effectieve wijze het kapitalistische en individualistische denkbeeld van deze groepering. Van de kolossale machines en de langgerekte, uitgestorven gangpaden tot het steriele kleurgebruik. Het laboratorium wekt zo een gevoel van gevangenschap en isolatie op. Een plek die al haar warmte en menselijkheid is verloren ten koste van productie en hebzucht.

De aangrijpende band tussen Elisa en de Amfibie-man is wellicht het laatste beetje menselijkheid binnen deze muren. Doordat ook de Amfibie-man geen mensentaal spreekt, ontstaat er een connectie tussen de twee die verder reikt dan woorden. Ze communiceren onder andere door middel van gebaren en de ‘taal’ van muziek (en gelijk hebben ze, de soundtrack van de film is weergaloos!). In tegenstelling tot het Belle en het Beest-cliché zien we ook een afwijkende man-vrouw verhouding, waarbij het in dit geval Belle is die het Beest verleid, en hem vrij letterlijk – haar eitjes aanbiedt. Hoewel het een subtiele twist lijkt, maakt het in The Shape of Water voor een veel pakkender verhaal. Elisa bloeit echt op gedurende de film, wat alleen maar bijdraagt aan haar vermakelijke karakter.

Ironisch genoeg ontkennen de beleidsbepalers van het lab echter alle menselijke eigenschappen van de Amfibie-man. ‘Het’ is niks meer dan een gevaarlijk monster dat ten koste van alles afgezonderd moet worden van de samenleving. De dehumanisering van de Amfibie-man staat in dit geval natuurlijk ook symbool voor de xenofobie van de gevestigde orde naar gemarginaliseerde groepen tijdens de jaren ’60. Door de keuze voor deze specifieke setting werkt die symboliek ontzettend goed. Het geeft de film die extra maatschappelijke dimensie die bijvoorbeeld ontbreekt in Disney’s sprookjesachtige iteratie van Belle en het Beest.

Richard Strickland

Een van de beleidsbepalers die de Amfibie-man het leven zuur maakt is toezichthouder Richard Strickland (Michael Shannon), een patriot die het wezen heeft ontvoerd uit zijn leefgebied in Zuid-Amerika. Naar mijn mening is dit personage een van de belangrijkste elementen voor het verhaal en de reden dat The Shape of Water zo verdraaid goed werkt. Dit specifieke verhaal van xenofobie en dehumanisering smeekt om een antagonist die symbool staat voor dé ‘gewenste’ Amerikaan van die tijd. Een witte, strenggelovige, getrouwde en ‘mannelijke’ vader van twee kinderen die obsessief de American dream nastreeft. Een lompe hork die Toxic Masculinity op z’n voorhoofd heeft geprent, Elisa’s spraakgebrek als een seksuele kink ziet, en onironisch denkt dat hij ondanks zijn opstapelende racistische uitingen een ‘fatsoenlijke man’ is.

Deze man is volledig rot van binnen, waardoor de dynamiek tussen hem en vredelievende personages als Elisa en Zelda zo goed werkt. Elke scène waar de drie samen betrokken zijn, is van begin tot eind overladen met spanning en enorme ongemakkelijkheid. Daarnaast steelt acteur Michael Shannon de show in bijna elke scène waar hij in voor komt. De ijskoude uitstraling en het onberekenbare gedrag van Shannon’s personage in combinatie met het kille, onmenselijke laboratorium brengen je moreel kompas aardig op tilt.

Het verhaal, haar plotwendingen en haar personages staan uiteindelijk allen in dienst van Del Toro’s ongezouten kritiek op de Amerikaanse maatschappij. Hoewel een personage als Strickland bij de eerste oogopslag afgeschilderd kan worden als een karikatuur op een mens, is de harde realiteit helaas dat de wereld nog altijd overloopt van de Richard Strickland’s. Bevoorrechte mensen die datgene vrezen en haten wat ze zelf niet zijn en er alles aan doen om de ongelijke verhoudingen in de wereld in stand te houden. The Shape of Water liet me veel nadenken over de huidige mechanismen van onze maatschappij, en oppert veel vragen die zowel in de gruwelijke jaren ’60 als in onze huidige – iets minder gruwelijke – tijd relevant zijn. De grote blockbuster films van tegenwoordig lijken steeds minder en minder te reflecteren op ons systeem, waardoor films als The Shape of Water belangrijker zijn dan ooit. Zeker in tijden van een levensgevaarlijke pandemie en toenemende polarisatie.

Kortom

Guillermo del Toro bewijst met The Shape of Water wederom op briljante wijze zijn vermogen om originele en vermakelijke personages tot leven te brengen in een boeiende setting met een fabuleus oog voor detail. Het meeslepende verhaal over de liefde tussen mens en monster, en de diepgaande kritiek op de Amerikaanse maatschappij die zich daar onder verschuilt, maken de film een uiterst memorabele ervaring met een groot cultureel belang. The Shape of Water is een krachtige film met lef, die belangrijke politieke thema’s niet uit de weg gaat. Een film die op briljante wijze maar weer eens aantoont dat het échte monster van de samenleving niet altijd degene met de schubbenhuid en de zwemvliezen is.

Waardering: 5 uit 5.

Reacties zijn gesloten.

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑